Dijital Amnezi ve Eğitim Sosyolojisi: Teknoloji

Bağımlılığının Pedagojik ve Toplumsal Yansımaları

Bu çalışma, dijital amnezi olgusunu eğitim sosyolojisi perspektifinden ele alarak teknoloji bağımlılığının pedagojik pratikler ve toplumsal eşitsizlikler üzerindeki çok boyutlu etkilerini incelemektedir. Dijital amnezi, bireylerin bilgiyi hatırlama yükümlülüğünü dijital cihazlara devretmesiyle ortaya çıkan bilişsel bir fenomen olup son yıllarda yalnızca psikolojinin değil, eğitim sosyolojisinin de temel gündem maddelerinden biri haline gelmiştir. Bourdieu'nun kültürel sermaye, Bernstein'ın pedagojik söylem ve Freire'nin eleştirel pedagoji kavramlarını teorik çerçeve olarak kullanan bu nitel derleme çalışması, uluslararası literatürü ve güncel istatistiksel verileri kapsamlı biçimde sentezlemektedir. Çalışma, birbiriyle bağlantılı üç temel boyutu ele almaktadır. Birinci boyutta dijital uçurumun sosyoekonomik ve coğrafi temelleri irdelenmekte; teknolojiye erişim ve onu etkin kullanma becerisinin Bourdieu'cu anlamda yeni bir kültürel sermaye biçimi oluşturduğu ve mevcut toplumsal eşitsizlikleri yeniden ürettiği ortaya konmaktadır. İkinci boyutta Bernstein'ın pedagojik söylem çerçevesinden hareketle dijital teknolojilerin öğretmen otoritesini nasıl dönüştürdüğü ve dikkat ekonomisinin sınıf içi dinamiklere yansımaları tartışılmaktadır. Üçüncü boyutta ise dijital yerliler ile dijital göçmenler arasındaki kuşaklararası gerilimler ve aile katılımındaki dönüşümler analiz edilmektedir. Bulgular, dijital amnezinin bireysel bir sorunun ötesinde çok katmanlı ve yapısal bir olgu olduğuna işaret etmektedir. Bu doğrultuda çalışma; Freire'nin eleştirel pedagoji geleneğinden ilham alan dijital okuryazarlık programları, okul-toplum iş birliğiyle kurulacak dijital erişim merkezleri ve TPACK (Teknolojik Pedagojik Alan Bilgisi) çerçevesine dayalı kapsamlı öğretmen eğitimi reformu olmak üzere üç temel sosyo-pedagojik çözüm önerisi sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Dijital Amnezi, Eğitim Sosyolojisi, Kültürel Sermaye, Dijital Uçurum, Eleştirel Pedagoji

This study examines the phenomenon of digital amnesia from the perspective of the sociology of education, analyzing the multidimensional effects of technology dependency on pedagogical practices and social inequalities. Digital amnesia, which emerges when individuals delegate the responsibility of remembering information to digital devices, has in recent years become not only a subject of cognitive psychology but also a central concern for the sociology of education. Drawing on Bourdieu's cultural capital, Bernstein's pedagogic discourse, and Freire's critical pedagogy as theoretical frameworks, this qualitative review synthesizes international literature and current statistical data. The study addresses three core dimensions. First, it examines the socioeconomic and geographical foundations of the digital divide, demonstrating that access to technology and the capacity to use it effectively constitute a new form of cultural capital in the Bourdieusian sense, thereby reproducing existing inequalities. Second, drawing on Bernstein's framework, it discusses how digital technologies transform teacher authority and how the attention economy shapes classroom dynamics. Third, it analyzes intergenerational tensions between digital natives and digital immigrants, as well as shifts in parental involvement in education. The findings indicate that digital amnesia is a multilayered and structural problem that goes far beyond an individual concern. Accordingly, the study proposes three socio-pedagogical solutions: critical digital literacy programs inspired by Freire's critical pedagogy tradition, community-school partnership digital access centers, and comprehensive teacher education reform grounded in the TPACK (Technological Pedagogical Content Knowledge) framework.

Keywords: Digital Amnesia, Sociology of Education, Cultural Capital, Digital Divide, Critical Pedagogy

Çetin, A. (2026). Dijital Amnezi ve Eğitim Sosyolojisi: Teknoloji Bağımlılığının Pedagojik ve Toplumsal Yansımaları. International Society that Learn Journal, 3(1), 79-94.

Çetin International Society that Learn Journal

Dijital teknolojilerin eğitim sistemlerine entegrasyonu, öğrenme-öğretme süreçlerinde köklü dönüşümlere yol açarken, beraberinde yeni kavramsal tartışmaları da getirmiştir. Bu tartışmaların merkezinde yer alan “dijital amnezi”, bireylerin bilgiyi hatırlama yükümlülüğünü dijital cihazlara devretmesi sonucu ortaya çıkan bilişsel bir fenomendir (Kaspersky Lab, 2015). Kavram, Sparrow ve arkadaşlarının 2011’de tanımladığı “Google Etkisi” ile popülerlik kazanmış; bireylerin internette kolayca erişebilecekleri bilgileri hatırlama eğilimlerinin azaldığı gösterilmiştir. Nitekim Sparrow, Liu ve Wegner (2011), bu eğilimin bireysel bilişsel kapasiteyi etkileyebileceğini deneysel bulgularla ortaya koymuştur. Son dönemde gerçekleştirilen kapsamlı derleme çalışmaları, dijital amnezinin yalnızca bilgiye erişim alışkanlıklarını değil; bilgiyi depolama ve hatırlama süreçlerini de köklü biçimde dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır (Kanbay vd., 2025). Nörobilimsel perspektiften bakıldığında ise yapay zekâ ve dijital araçlara kronik bağımlılığın, hafıza ve dikkatle ilişkili beyin bölgelerinde yapısal-işlevsel değişikliklere yol açarak uzun vadeli bilişsel gerilemeyi tetikleyebileceği ileri sürülmektedir (Musheshe & Chrispo, 2025).

Dijital amneziyi yalnızca bilişsel psikolojinin bir konusu olarak ele almak, olgunun toplumsal ve pedagojik boyutlarını gözden kaçırma riski taşır. Belleğin yalnızca nöronal bir süreç değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel pratiklerle şekillenen bir olgu olduğu Halbwachs'ın (1992) kolektif bellek kuramında ortaya konmuştur. Bu çalışma, söz konusu perspektiften hareketle, dijital amneziyi eğitim sosyolojisinin kavramsal araçlarıyla analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Bu bağlamda üç temel kavramsal çerçeve öne çıkmaktadır. İlki, Pierre Bourdieu'nün kültürel sermaye kavramıdır. Bourdieu'ye göre kültürel sermaye, bireylerin toplumsal konumlarını belirleyen ve yeniden üreten en önemli unsurlardan biridir (Bourdieu, 1986). Dijital araçlara erişim ve bu araçları etkin kullanma becerisi, günümüzde yeni bir kültürel sermaye türü olarak değerlendirilebilir. İkincisi, Basil Bernstein'ın pedagojik söylem analizidir. Bernstein, okul bilgisi ile gündelik bilgi arasındaki sınırların ve öğretmenin bu sınırları belirleme gücünün pedagojik söylemin temel unsurları olduğunu belirtir (Bernstein, 2000). Üçüncüsü ise Paulo Freire'nin eleştirel pedagoji geleneğidir. Freire'nin banka modeli eğitimine yönelik eleştirisi ve özgürleştirici pedagoji anlayışı, günümüzde Giroux (2020) ve

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Hobbs (2024) gibi araştırmacılar tarafından dijital çağın gereklilikleriyle yeniden yorumlanmaktadır.

Dijital Uçurum ve Eğitimde Fırsat Eşitsizliği

Dijital uçurum kavramı, ilk olarak yalnızca teknolojiye fiziksel erişim farklılıklarını tanımlamak için kullanılmış; ancak zamanla çok boyutlu bir olguya dönüşmüştür. van Dijk (2020), dijital uçurumu yalnızca erişim sorunu olarak değil, aynı zamanda beceri ve kullanım farklılıklarını da kapsayan bir yapı olarak tanımlar. Bu çerçevede dijital uçurum; motivasyonel, materyal, beceri temelli ve kullanım boyutlarını içermektedir. Dijital amnezi, söz konusu uçurumun özellikle beceri ve kullanım katmanlarıyla derin bir ilişki içindedir: Teknolojiye yüzeysel biçimde bağımlı olan bireyler, içselleştirme ve derin öğrenme süreçlerinden uzaklaşarak bilişsel bir gerilemeye zemin hazırlamaktadır.

Uluslararası kuruluşların verileri, dijital araçlara erişimdeki sosyoekonomik uçurumun boyutlarını gözler önüne sermektedir. OECD'nin 2023 verilerine göre, düşük gelirli öğrencilerin %42'si eğitim amaçlı dijital araçlara erişimde ciddi zorluklar yaşamaktadır (OECD, 2023). UNESCO'nun 2023 Küresel Eğitim İzleme Raporu, pandemi sonrası dönemde dijital uçurumun daha da derinleştiğini vurgulamaktadır (UNESCO, 2023). Dünya Bankası'nın dijital temettüler raporu, dijital teknolojilerin gelişmekte olan ülkelerdeki dağılımında ciddi eşitsizliklerin sürdüğünü ortaya koymuştur (World Bank, 2016); bu eşitsizliklerin özellikle orta gelirli ekonomilerde yapısal boyutlar kazandığı ise sonraki raporlarda da teyit edilmiştir (World Bank, 2024). Söz konusu tablo, Bourdieu'nun (1986) kültürel sermaye kavramıyla ele alındığında, dijital araçlara erişimin yeni bir toplumsal eşitsizlik ekseni oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Nörobilim araştırmaları da bu tartışmaya önemli katkılar sunmaktadır. Sürekli dijital bilgi akışının, dikkat ve hafıza ile ilişkili beyin bölgelerinde yapısal ve işlevsel değişikliklere yol açabileceği gösterilmektedir. Loh ve Kanai (2016), internet kullanımının insan bilişini nasıl yeniden şekillendirdiğini fMRI çalışmalarıyla ortaya koymuştur. Bu bulgular, dijital amnezinin yalnızca eğitimsel değil, nörolojik boyutlarının da bulunduğuna işaret etmektedir.

Coğrafi konum, dijital erişimde belirleyici bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Türkiye'de COVID-19 pandemi sürecinde gerçekleştirilen alan araştırmaları, kırsal bölgelerdeki öğrencilerin uzaktan eğitim süreçlerinde ciddi internet erişim sorunları yaşadığını

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

belgelemiştir (TEGV, 2020). Nitekim Millî Eğitim Bakanlığı'nın pandemi sonrası dönemine ilişkin bulguları da kırsal bölgelerdeki öğrencilerin yaklaşık üçte birinin düzenli internet bağlantısına erişemediğini ortaya koymaktadır (MEB, 2023). TÜİK'in 2024 hane halkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması, kırsal-kentsel arasındaki dijital uçurumun devam ettiğini göstermektedir (TÜİK, 2024). Bu veriler, dijital amnezi riskinin coğrafi ve sosyoekonomik faktörlere göre farklılaştığını açıkça ortaya koymaktadır.

Hindistan'da Singh ve arkadaşları tarafından yapılan geniş ölçekli bir araştırma, akıllı telefonlara aşırı güvenin, özellikle öğrenciler arasında dijital amneziyi endişe verici bir düzeye çıkardığını ve bunun etkilerinin demografik kategorilere göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur (Singh vd., 2024). Swaminathan (2020) da yükseköğretim öğrencileri arasında dijital amnezinin yaygınlığını belgelemiştir. Bu bulgular bir arada değerlendirildiğinde, dijital uçurumun sadece erişimle sınırlı olmadığı; aynı zamanda teknolojiyi kullanma biçimleri ve bu kullanımın bilişsel sonuçları üzerinde de eşitsizlikler yarattığı anlaşılmaktadır.

Okulun Dönüşen Rolü ve Öğretmen Otoritesi

Dijital amnezi, yalnızca bireysel bir unutma sorunu olarak değil, okulun kurumsal işlevini ve öğretmenin pedagojik otoritesini kökten dönüştüren yapısal bir olgu olarak da ele alınmalıdır. Bu bağlamda dijital teknolojiler, bilginin üretildiği, meşrulaştırıldığı ve aktarıldığı geleneksel bir kurum olarak okulun işlevini ve bu kurumun temel aktörü olan öğretmenin otoritesini köklü biçimde dönüştürmektedir. Nitekim OECD'nin (2023) verilerine göre öğretmenlerin %74'ü, dijital araçların sınıf içi otorite ilişkilerini önemli ölçüde etkilediğini bildirmektedir. Bu dönüşüm hem pedagojik söylem hem de öğrenme kalitesi açısından ciddi sonuçlar doğurmaktadır.

Geleneksel Pedagojinin Çözülmesi

Apple (2018), dijital teknolojilerin eğitime entegrasyonunun öğretmenin geleneksel "bilgi otoritesi" rolünü köklü biçimde dönüştürdüğünü belirtir. Bu dönüşüm, dijital amnezi olgusunun pedagojik boyutlarıyla doğrudan ilişkilidir: Öğrenciler, bilgiyi edinmek için öğretmene değil dijital cihazlara yöneldikçe, öğretmenin bilgi aktarıcısı ve rehber olarak konumu zayıflamaktadır. Bernstein'ın (2000) pedagojik söylem kavramı açısından bakıldığında, okul bilgisi ile gündelik bilgi arasındaki sınırlar bulanıklaşmakta ve öğretmenin bu sınırları belirleme gücü azalmaktadır.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Bilginin üretimi ve dağıtımındaki tekelin kırılması, öğrencilerin Wikipedia gibi açık kaynaklara yönelmesini kolaylaştırmış; bu durum, Bernstein'ın sınıflama (classification) ve çerçeveleme (framing) kavramları açısından önemli bir gerilime yol açmıştır. Weinberger (2019), bilginin bu şekilde demokratikleşmesinin hem fırsatlar hem de riskler barındırdığını vurgularken, Gleick (2011) bilgi bolluğunun seçici unutmayı ve yüzeysel taramayı pekiştirdiğine dikkat çekmektedir. Dijital amnezi tam da bu noktada devreye girer: Kolayca erişilebilen bilgiler, derinlemesine işlenmediği için kalıcı öğrenmeye dönüşememektedir.

Bilgiye her an erişebilme olanağının, öğrencileri bilgiyi derinlemesine işleme ve içselleştirme sürecinden uzaklaştırabildiği araştırmalarla gösterilmiştir. Carr (2020), bu durumu "sığlaşma" olarak nitelendirir ve internetin beynimizin bilgiyi işleme biçimini dönüştürdüğünü savunur. Wolf (2018) ise derin okumanın kaybına dikkat çekerek dijital okumanın beyin üzerindeki etkilerini nörobilimsel verilerle ortaya koyar. Bu bulgular, dijital dönüşümün pedagoji üzerindeki etkilerinin sandığımızdan daha derin ve kalıcı olabileceğini düşündürmektedir.

Sınıf İçi Güç Dinamikleri ve Dikkat Ekonomisi

Dijital amnezi ve teknoloji bağımlılığının, sınıf içi güç dinamiklerini ve öğrencilerin dikkat süreçlerini olumsuz etkileyebildiği araştırmalarla desteklenmektedir. Linderoth (2022), "dikkat ekonomisi" kavramını eğitim bağlamında tartışarak, öğretmenlerin artık sadece bilgi aktaran kişiler değil, aynı zamanda öğrencilerin dağılan dikkatini toplamaya çalışan birer "dikkat yöneticisi" rolüne büründüğünü belirtir.

Uluslararası araştırmalar, öğrencilerin dikkat sürelerinde dijital teknolojilere bağlı kayda değer bir gerileme yaşandığını ortaya koymaktadır. Pew Research Center’ın 2.500’den fazla öğretmenle yürüttüğü kapsamlı araştırmada, lise öğretmenlerinin %72’si öğrencilerin dijital cihaz kaynaklı dikkat dağılmasını sınıf içinde ciddi bir sorun olarak nitelendirirken, 3-8. sınıf öğretmenlerinin %53’ü öğrencilerin okuma dayanıklılığının 2019’dan bu yana önemli ölçüde azaldığını belirtmiştir (Hatfield, 2024). Bu bulguları destekler nitelikte, UC Irvine’dan bilişim araştırmacısı Gloria Mark, 2004’ten bu yana yürüttüğü ampirik çalışmalarda ekran odak sürelerinin dramatik biçimde kısaldığını göstermiştir: 2004’te ortalama 150 saniye olan odak süresi, 2012’de 75 saniyeye, 2016-2021 döneminde ise 47 saniyeye gerilemiştir (Mark, 2023).

Mangen (2022), dijital okumanın derin okumaya kıyasla daha yüzeysel bir bilişsel işlemeyi teşvik ettiğini ve bunun uzun vadeli bellek oluşumunu olumsuz etkileyebildiğini deneysel e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

çalışmalarla göstermiştir. Delgado, Vargas, Ackerman ve Salmerón (2018), dijital okuma ve anlama üzerine yaptıkları meta-analizde, basılı metinlerden okumanın dijital metinlerden okumaya göre anlama açısından daha avantajlı olduğunu bulmuştur.

Dikkat ekonomisi bağlamındaki bu kaygıları derinleştiren bir diğer önemli bulgu, kısa video içeriklerine bağımlılığın bilişsel işlevler üzerindeki nörolojik etkilerine ilişkindir. Zhang ve Li (2025), fNIRS beyin görüntüleme teknolojisiyle gerçekleştirdikleri deneysel çalışmada, kısa video bağımlısı üniversite öğrencilerinin risk kararı alma süreçlerinde anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir: bu bireyler daha yüksek dürtüsellik, kısalan tepki süreleri ve ödül odaklı beyin bölgelerinde (özellikle orbito-frontal korteks ve frontopolar alan) aşırı aktivasyon sergilemiştir. Bu bulgular, kısa video platformlarının yoğun kullanımının yalnızca dikkat süresini kısaltmakla kalmayıp, kararların kalitesini de olumsuz etkileyebileceğini nörobilimsel düzeyde kanıtlamaktadır. Benzer bir örüntü, yapay zekâ destekli sohbet robotları (chatbot) alanında da gözlemlenmektedir. Drexel Üniversitesi’nden Razi ve Namvarpour (2026), ergen kullanıcıların AI sohbet robotlarına yönelik davranışsal bağımlılık örüntülerini incelemiş; çatışma, çekilme belirtileri, tolerans gelişimi ve nüks gibi madde bağımlılığına özgü bileşenlerin bu ilişkilerde de ortaya çıktığını saptamıştır. Söz konusu bulgular, teknoloji bağımlılığının yalnızca bireysel bir kontrol sorunu olmadığını; aynı zamanda yapay zekâ araçlarının tasarımından kaynaklanan yapısal bir sorun olduğunu ve eğitim ortamlarını doğrudan tehdit ettiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Dijital amnezi olgusunun bir diğer önemli boyutu, farklı kuşaklar arasında öğrenme kültürü, teknoloji algısı ve pedagojik beklentiler konusunda ortaya çıkan farklılıklar ve gerilimlerdir.

Dijital Yerliler ve Dijital Göçmenler

Dijital amnezi, kuşaklararası öğrenme kültürünü de derinden biçimlendirmekte; farklı kuşakların teknolojiyle kurduğu ilişki, bilgiyi edinme ve hatırlama pratiklerinde belirgin ayrışmalara yol açmaktadır. Bu ayrışmaları kavramlaştırmak için Prensky'nin (2010) "dijital yerliler" ve "dijital göçmenler" ayrımı, bu kuşaklararası gerilimi anlamak için kullanışlı bir çerçeve sunmaktadır. Prensky'ye göre dijital yerliler (dijital çağda doğanlar) bilgiyi işleme biçimleri açısından dijital göçmenlerden (dijital çağdan önce doğanlar) niteliksel olarak

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

farklıdır. Twenge (2023), kuşaklar arasındaki bu farklılıkları kapsamlı bir şekilde analiz etmiş, Z kuşağının önceki kuşaklardan teknoloji kullanımı, değerler ve beklentiler açısından belirgin biçimde ayrıldığını göstermiştir.

Günümüz eğitim sisteminin bel kemiğini oluşturan X Kuşağı öğretmenler, çoğunlukla teknolojinin olmadığı veya sınırlı olduğu bir dönemde yetişmiş "dijital göçmenler"dir. Buna karşılık, Z Kuşağı öğrenciler, internet, akıllı telefonlar ve sosyal medya ile iç içe büyümüş "dijital yerliler"dir.

Avrupa genelinde yapılan araştırmalar, X kuşağı öğretmenlerin yarısından fazlasının dijital araçları öğrenmeyi kolaylaştırıcı birer araç olmaktan ziyade, öğrenme sürecini bölen ve dikkat dağıtan unsurlar olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Eurostat'ın 2024 verileri, öğretmenlerin dijital araçlara yönelik tutumlarında kuşaklararası farklılıklar olduğunu göstermektedir (Eurostat, 2024).

Aile Katılımı ve Kuşaklararası Dijital Uçurum

Dijital amnezinin kuşaklararası boyutu, sınıf duvarlarının ötesine geçerek aile içi öğrenme dinamiklerini de etkilemektedir. Kuşaklararası farklılıklar, okul dışında, aile içi öğrenme süreçlerinde de kendini göstermektedir. Livingstone ve Blum-Ross (2022), dijital okuryazarlık düzeyi düşük olan ebeveynlerin, çocuklarının ev ödevlerine ve okul projelerine katkı sağlama oranının önemli ölçüde azaldığını göstermiştir. Livingstone (2024), uzun vadeli çalışmalarında, ebeveynlerin dijital becerileri ile çocukların eğitim süreçlerine katılımları arasında güçlü bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur.

Bu ebeveynler, çocuklarının kullandığı eğitim yazılımlarına, çevrimiçi kaynaklara veya proje araçlarına yabancı oldukları için rehberlik etmekte zorlanmakta ve bu görevi tamamen çocuğa veya dijital araçlara bırakmaktadır. van Deursen ve van Dijk (2023), bu durumu "dijital beceri eşitsizliklerinin kuşaklararası aktarımı" olarak kavramsallaştırmakta ve bu aktarımın toplumsal eşitsizlikleri derinleştirdiğini belirtmektedir.

Çözüm Önerileri: Sosyo-Pedagojik Yaklaşımlar

Dijital amnezinin çok katmanlı yapısı, çözüm önerilerinin de yalnızca teknik veya bireysel düzeyde kalmayıp, sosyo-pedagojik bir perspektifle ele alınmasını gerektirmektedir.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Yankayış, Kuş, & Uyar International Society that Learn Journal

Sözlü tarih görüşmeleri, bölgenin geçmişine ve inanç pratiklerine ilişkin yerel bilgi birikimini ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda mahalle sakinleri, muhtarlar, yaşlı bireyler ve yerel araştırmacılarla yapılandırılmış mülakatlar yapılmıştır (K1–K4, 2025). Görüşmelerde mezarlık ve türbenin geçmişteki işlevleri, ritüeller, ziyaret pratikleri ve toplumsal anlamları hakkında bilgi toplanmıştır. Sözlü kaynaklardan elde edilen veriler, yazılı belgelerin sınırlı olduğu durumlarda önemli bir tamamlayıcı rol oynamıştır.

Doküman analizi kapsamında ise bölgeye ilişkin yazılı ve görsel kaynaklar incelenmiştir. Pamukkale Üniversitesi, Denizli Müze Müdürlüğü ve yerel yönetim arşivlerinden elde edilen

değerlendirilmiştir. Bu kaynaklar, Kaklık Mahallesi’nin tarihsel gelişimi ve kültürel özellikleri hakkında arka plan bilgisi sağlamıştır.

Elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz sürecinde veriler kodlanmış, benzer içerikler bir araya getirilerek temalar oluşturulmuştur. Mezarlık ve türbe etrafında ortaya çıkan toplumsal işlevler “inanç”, “kimlik”, “kültürel süreklilik” ve “dönüşüm” başlıkları altında değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, mekânın hem tarihsel hem de sosyokültürel boyutlarının bütüncül biçimde incelenmesini sağlamıştır.

Bu araştırmada elde edilen bulgular, saha gözlemleri, sözlü tarih görüşmeleri, fotoğraf belgeleri ve doküman incelemeleri sonucunda değerlendirilmiştir. Verilerin tematik analizi sonucunda Kaklık Mezarlığı ve Haydar Baba Türbesi’nin yerel toplum açısından taşıdığı anlamlar ve işlevler çeşitli boyutlarıyla ortaya konulmuştur.

Birinci bulgu, Kaklık Mezarlığı’nın yalnızca bir defin alanı olmadığı, aynı zamanda Türk kültür tarihi açısından önemli sembolik unsurlar barındıran bir kültürel arşiv niteliği taşıdığıdır. Mezarlıkta tespit edilen tamgalar, özellikle Salur damgası gibi Oğuz boylarına ait semboller, bölgenin tarihsel yerleşim yapısı ve kimlik sürekliliği hakkında somut veriler sunmaktadır. Bu semboller, geçmişte bölgede yaşayan toplulukların kültürel mirasının günümüze kadar taşındığını göstermektedir.

İkinci bulgu, Haydar Baba Türbesi’nin Kaklık Mahallesi’nin toplumsal belleğinde merkezi bir konuma sahip olduğudur. Sözlü görüşmeler, türbenin geçmişte yalnızca bireysel ziyaretler

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Yankayış, Kuş, & Uyar International Society that Learn Journal

için değil, toplu ritüeller ve sosyal etkinlikler için de kullanıldığını ortaya koymuştur (K1, K2, 2025). Yağmur duaları, adak uygulamaları ve toplu buluşmalar gibi etkinlikler, türbenin kolektif kimlik ve dayanışma duygusunu güçlendiren bir merkez işlevi gördüğünü göstermektedir.

Üçüncü bulgu, mezar taşları, dokuma motifleri ve tamgalar arasında gözlenen benzerliğin kültürel sürekliliğin görsel kanıtı olmasıdır. Saha incelemelerinde mezar taşlarında görülen bazı sembollerin yörede kullanılan halı ve kilim desenlerinde de yer aldığı belirlenmiştir (Sözlü Kaynak 13, 2025). Bu durum, farklı maddi kültür unsurları arasında ortak bir sembolik dil bulunduğunu ve kültürel aktarımın yalnızca sözlü değil, görsel yollarla da sürdürüldüğünü göstermektedir.

Dördüncü bulgu, mezarlık ve türbe alanında meydana gelen fiziksel tahribatın aynı zamanda belleksel bir kayıp anlamına gelmesidir. Define kazıları, çevresel etkiler ve bakım eksiklikleri nedeniyle birçok mezar taşının zarar gördüğü veya kaybolduğu tespit edilmiştir. Benzer şekilde türbe yapısında da zaman içinde yıpranma meydana geldiği gözlemlenmiştir (Afatoğlu, 2016; Kuş & Uyar, 2025). Bu durum, mekânların tarihsel ve kültürel değerlerinin korunmasında önemli sorunlar bulunduğunu göstermektedir.

Beşinci bulgu, sözlü kaynakların yazılı belgelerin yetersiz olduğu durumlarda önemli bir bilgi kaynağı oluşturduğudur. Görüşmeler sırasında elde edilen anlatılar, türbenin geçmişteki işlevleri, ritüeller ve yerel inançlar hakkında ayrıntılı bilgiler sunmuştur. Bununla birlikte sözlü anlatıların zaman içinde farklılaşabildiği ve efsanevi unsurlar içerebildiği görülmüştür. Bu durum, sözlü verilerin akademik yöntemlerle kayıt altına alınmasının gerekliliğine işaret etmektedir.

Altıncı bulgu, türbe etrafında şekillenen halk inançlarının mitolojik unsurlar içerdiğidir. Sözlü anlatılarda türbe yakınında görülen ışıklar, rüyalar ve hayvan sembolleri (deve, keçi, kuş gibi) gibi motiflere yer verilmiştir. Bu anlatılar, Türk halk inançlarında yaygın olan doğaüstü varlık ve kutsal mekân algısının güncel yansımaları olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak elde edilen bulgular, Kaklık Mezarlığı ve Haydar Baba Türbesi’nin yerel toplum için yalnızca fiziksel mekânlar olmadığını, aynı zamanda kimlik, inanç ve kültürel sürekliliğin somutlaştığı hafıza alanları olduğunu göstermektedir. Bu mekânlar, geçmiş ile günümüz arasında bağlantı kuran ve toplumsal belleğin korunmasına katkı sağlayan unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Yankayış, Kuş, & Uyar International Society that Learn Journal

Bu araştırmanın bulguları, Kaklık Mezarlığı ve Haydar Baba Türbesi’nin yalnızca fiziksel yapılar olmadığını, aynı zamanda yerel toplumun kimlik, inanç ve kültürel süreklilik unsurlarını barındıran önemli hafıza mekânları olduğunu göstermektedir. Mezarlıkta tespit edilen tamgalar, motifler ve yazıtlar, bölgenin tarihsel yerleşim yapısına ilişkin somut veriler sunmakta ve kültürel mirasın maddi unsurlar aracılığıyla korunabildiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, mezar taşlarının yalnızca bireysel anıları değil, toplumsal kimliği de yansıtan sembolik öğeler taşıdığını göstermektedir (Başgelen, 2007).

Haydar Baba Türbesi etrafında gelişen ritüellerin toplumsal dayanışmayı güçlendiren bir işlev üstlendiği anlaşılmaktadır. Yağmur duaları, adak uygulamaları ve toplu ziyaretler gibi etkinlikler, türbenin geçmişte kolektif katılımın sağlandığı bir buluşma alanı olduğunu göstermektedir. Bu uygulamalar, yerel toplumun ortak ihtiyaçlar karşısında bir araya gelerek manevi destek arayışında bulunduğunu ortaya koymaktadır. Türbenin bu yönüyle yalnızca dini değil, aynı zamanda sosyal bir kurum işlevi gördüğü söylenebilir.

Bulgular, mezar taşlarında yer alan semboller ile geleneksel dokuma motifleri arasındaki benzerliğin kültürel sürekliliğin önemli göstergelerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Bu benzerlik, sembolik unsurların farklı maddi kültür alanlarında tekrar edilerek kuşaklar arasında aktarılabildiğini göstermektedir. Böylece kültürel kimlik yalnızca sözlü anlatılarla değil, aynı zamanda görsel ve maddi unsurlar aracılığıyla da sürdürülebilmektedir.

Araştırma sonuçları, sözlü tarih verilerinin yerel geçmişin anlaşılmasında önemli bir kaynak olduğunu da göstermektedir. Yazılı belgelerin sınırlı olduğu durumlarda sözlü anlatılar, geçmişteki uygulamalar ve inanç sistemleri hakkında ayrıntılı bilgiler sunmaktadır. Ancak bu anlatıların zaman içinde değişebilmesi ve efsanevi unsurlar içerebilmesi, akademik çalışmalar açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Bu nedenle sözlü verilerin sistematik biçimde kayıt altına alınması, kültürel mirasın korunması açısından önem taşımaktadır (Ritchie, 2014).

Bununla birlikte, mezarlık ve türbe alanında gözlenen fiziksel tahribat, yalnızca maddi unsurların değil, aynı zamanda toplumsal hafızanın da zarar görmesine neden olmaktadır. Define kazıları, çevresel etkiler ve bakım eksiklikleri, tarihî unsurların kaybolmasına yol açmakta ve geçmişle kurulan bağın zayıflamasına neden olmaktadır. Türbe ziyaretlerinin azalması ve genç kuşakların bu mekânlara olan ilgisinin sınırlı olması, kültürel aktarım

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Yankayış, Kuş, & Uyar International Society that Learn Journal

sürecinde kopuş yaşanabileceğini göstermektedir.

Sonuç olarak araştırma bulguları, Kaklık Mezarlığı ve Haydar Baba Türbesi’nin yerel kimliğin oluşumu ve korunmasında önemli rol oynayan mekânlar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu mekânların korunması, yalnızca fiziksel yapıların restore edilmesiyle sınırlı kalmamalı; aynı zamanda sözlü geleneklerin, ritüellerin ve yerel bilgi birikiminin de belgelenmesini içermelidir. Böylece hem maddi hem de manevi kültürel mirasın sürdürülebilir biçimde gelecek kuşaklara aktarılması mümkün olacaktır.

Bu çalışma, Kaklık Mahallesi’nde yer alan Kaklık Mezarlığı ile Haydar Baba Türbesi’nin tarihsel, kültürel ve toplumsal boyutlarını inceleyerek söz konusu mekânların yerel toplum açısından taşıdığı anlamı ortaya koymayı amaçlamıştır. Araştırma kapsamında elde edilen bulgular, mezarlık ve türbenin yalnızca fiziksel yapılar olmadığını, aynı zamanda kültürel sürekliliğin ve toplumsal hafızanın somutlaştığı alanlar olduğunu göstermektedir.

Kaklık Mezarlığı’nda tespit edilen tamgalar, motifler ve yazıtlar, bölgenin tarihsel yerleşim yapısı ve kimlik sürekliliği hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Mezar taşlarında yer alan semboller, geçmişten günümüze uzanan kültürel aktarımın maddi kanıtları olarak değerlendirilebilir. Bu unsurlar, İslamî ifadelerle birlikte İslamiyet öncesi Türk inanç sistemine ait izlerin de varlığını göstermekte ve Anadolu’daki kültürel sentezin yerel ölçekteki yansımalarını ortaya koymaktadır.

Haydar Baba Türbesi ise geçmişte toplu ritüellerin, adak uygulamalarının ve sosyal etkileşimlerin gerçekleştirildiği bir merkez olarak işlev görmüştür. Türbe etrafında şekillenen inanç pratikleri, yerel toplumun dayanışma duygusunu güçlendirmiş ve ortak kimlik algısının oluşmasına katkı sağlamıştır. Sözlü kaynaklardan elde edilen veriler, türbenin yalnızca dini bir ziyaret yeri değil, aynı zamanda sosyal bir buluşma alanı olduğunu göstermektedir.

Araştırma sonuçları, mezar taşları, dokuma motifleri ve tamgalar arasındaki benzerliğin kültürel sürekliliğin görsel bir göstergesi olduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, sembolik unsurların farklı maddi kültür alanlarında tekrar edilerek kuşaklar arasında aktarılabildiğini göstermektedir. Böylece kültürel kimlik hem somut hem de soyut unsurlar aracılığıyla korunmaktadır.

Bununla birlikte, mezarlık ve türbe alanında gözlenen fiziksel tahribat ve ziyaretlerin azalması, bu mekânların toplumsal işlevlerinin zayıfladığını göstermektedir. Define kazıları,

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Bundesministerium für Digitales und Verkehr.

Eurostat. (2024). Digital economy and society statistics: Digital skills of young people. European Commission.

France Services. (2024). Rapport d'activité 2024: Maisons France Services. Agence Nationale de la Cohésion des Territoires.

Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.

Fullan, M. (2025). The new meaning of educational change (6th ed.). Teachers College Press.

Giroux, H. A. (2020). On critical pedagogy (2nd ed.). Bloomsbury Academic.

Gleick, J. (2011). The information: A history, a theory, a flood. Vintage Books.

Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Trans.). University of Chicago Press.

Hargreaves, A., & O'Connor, M. T. (2024). Collaborative professionalism: When teaching together means learning for all. Corwin Press.

Hatfield, J. (2024). 72% of U.S. high school teachers say cellphone distraction is a major

https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/06/12/72-percent-of-us-high-school-teachers-say-cellphone-distraction-is-a-major-problem-in-the-classroom/ Hobbs, R. (2024). Media literacy in action: Connecting theory and practice (2nd ed.). Guilford Press.

Kaspersky Lab. (2015). The rise and impact of digital amnesia [White paper]. Kaspersky Lab.

Kanbay, Y., Babaoğlu, E., Yalçintürk, A. A., & Akçam, A. (2025). Digital amnesia: The erosion of memory. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar—Current Approaches in Psychiatry, 17(3), 544–553. https://doi.org/10.18863/pgy.1539145 Koehler, M. J., Mishra, P., & Cain, W. (2023). What is technological pedagogical content

https://doi.org/10.1177/00220574231190711 Lewis, C., & Takahashi, A. (2023). Lesson study: A Japanese approach to improving mathematics teaching and learning. Routledge.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Linderoth, J. (2022). The attention economy in classrooms: How digital distractions

https://doi.org/10.18261/njdl.17.3.3 Livingstone, S. (2024). The class: Living and learning in the digital age. New York University Press.

Livingstone, S., & Blum-Ross, A. (2022). Parenting for a digital future: How hopes and fears about technology shape children's lives. Oxford University Press.

Loh, K. K., & Kanai, R. (2016). How has the Internet reshaped human cognition? The Neuroscientist, 22(5), 506-520. https://doi.org/10.1177/1073858415595005 Mangen, A. (2022). Reading digital texts: Why deep reading matters. Journal of Literacy Research, 54(3), 267-286. https://doi.org/10.1177/1086296X221116580 Mark, G.

(2023). Attention span: A groundbreaking way to restore balance, happiness and productivity. Hanover Square Press.

Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2023). Pandemi sonrası dijital eğitim raporu. MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı.

Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological pedagogical content knowledge: A framework for teacher knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017-1054.

https://doi.org/10.1111/j.1467-9620.2006.00684.x Musheshe, M., & Chrispo, M. (2025). A conceptual study of cognitive atrophy in Homo sapiens through a Darwinian analysis of overreliance on artificial intelligence. East

https://doi.org/10.37284/eajis.8.2.3463 OECD. (2023). Education at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing.

https://doi.org/10.1787/e13bef63-en Oleshko, V., & Gavrilova, E. (2021). Digital amnesia among Russian youth: Causes and consequences. Journal of Siberian Federal University: Humanities, 14(5), 678-689.

https://doi.org/10.17516/1997-1370-0752 Prensky, M. (2010). Teaching digital natives: Partnering for real learning. Corwin Press. Razi, A., & Namvarpour, M. (2026, Nisan). Teen overreliance on AI companion chatbots: Behavioral patterns and design implications. ACM CHI Conference on Human Factors in Computing Systems’nde sunulan bildiri. Drexel Üniversitesi ETHOS Laboratuvarı.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Sahlberg, P. (2021). Finnish lessons 3.0: What can the world learn from educational change in Finland? Teachers College Press.

Singh, P., Kumar, V., & Sharma, N. (2024). Smartphone dependency and digital amnesia among Indian youth: A demographic analysis. Asian Journal of Psychiatry, 89, Article 103789. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2023.103789 Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778.

https://doi.org/10.1126/science.1207745 Swaminathan, S. (2020). Digital amnesia in higher education: A study of Indian university students. Journal of Humanities and Social Sciences Studies, 2(3), 23-31.

https://doi.org/10.32996/jhsss.2020.2.3.3 Türkiye Eğitim Gönüllüleri Vakfı [TEGV]. (2020). COVID-19 dönemi TEGV çocukları uzaktan eğitim durum değerlendirme raporu. TEGV. https://tegv.org/dosyalar/covid-19-donemi-uzaktan-egitim-durum-degerlendirme-raporu.pdf Turkle, S. (2015). Reclaiming conversation: The power of talk in a digital age. Penguin Press.

Twenge, J. M. (2023). Generations: The real differences between Gen Z, millennials, Gen X, boomers, and silents—and what they mean for America's future. Atria Books.

Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2024). Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması, 2024. TÜİK. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492 UNESCO. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education—A tool on whose terms? UNESCO Publishing. https://doi.org/10.54676/UZQV8501 van Deursen, A. J. A. M., & van Dijk, J. A. G. M. (2023). Digital skills and inequality in the platform economy. Information, Communication & Society, 26(8), 1567-1585.

https://doi.org/10.1080/1369118X.2023.2174789 van Dijk, J. (2020). The digital divide. Polity Press.

Weinberger, D. (2019). Everyday chaos: Technology, complexity, and how we're thriving in a new world of possibility. Harvard Business Review Press.

Wolf, M. (2018). Reader, come home: The reading brain in a digital world. HarperCollins. World Bank. (2016). World development report 2016: Digital dividends. World Bank Group.

https://doi.org/10.1596/978-1-4648-0428-0

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal

Çetin International Society that Learn Journal

Zhang, S., & Li, S. (2025). How short video addiction affects risk decision-making behavior in college students based on fNIRS technology. Frontiers in Human Neuroscience, 19, Article 1542271. https://doi.org/10.3389/fnhum.2025.1542271 World Bank. (2024). World development report 2024: The middle-income trap. World Bank Group. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-2017-4 Zhao, Y. (2024). Reimagining education: The international science and evidence based education assessment. UNESCO MGIEP.

e-ISSN: 3023-8374 © 2024 International Society that Learn Journal