Dijital Amnezi ve Eğitim Sosyolojisi: Teknoloji Bağımlılığının Pedagojik ve Toplumsal Yansımaları
DOI:
https://doi.org/10.64782/istlj.317779-94Anahtar Kelimeler:
Dijital Amnezi- Eğitim Sosyolojisi- Kültürel Sermaye- , Dijital Uçurum- Eleştirel PedagojiÖne çıkanlar
- Dijital amnezi, bireysel bilişsel bir sorun olmanın ötesinde, Bourdieu’cu anlamda kül
- Teknoloji bağımlılığı, öğretmen otoritesini ve sınıf içi dikkat ekonomisini dönüştüre
- Eleştirel dijital okuryazarlık, okul-toplum işbirliği ve TPACK temelli öğretmen eğiti
Öz
Bu çalışma, dijital amnezi olgusunu eğitim sosyolojisi perspektifinden ele alarak teknoloji bağımlılığının pedagojik pratikler ve toplumsal eşitsizlikler üzerindeki çok boyutlu etkilerini incelemektedir. Dijital amnezi, bireylerin bilgiyi hatırlama yükümlülüğünü dijital cihazlara devretmesiyle ortaya çıkan bilişsel bir fenomen olup son yıllarda yalnızca psikolojinin değil, eğitim sosyolojisinin de temel gündem maddelerinden biri haline gelmiştir. Bourdieu'nun kültürel sermaye, Bernstein'ın pedagojik söylem ve Freire'nin eleştirel pedagoji kavramlarını teorik çerçeve olarak kullanan bu nitel derleme çalışması, uluslararası literatürü ve güncel istatistiksel verileri kapsamlı biçimde sentezlemektedir. Çalışma, birbiriyle bağlantılı üç temel boyutu ele almaktadır. Birinci boyutta dijital uçurumun sosyoekonomik ve coğrafi temelleri irdelenmekte; teknolojiye erişim ve onu etkin kullanma becerisinin Bourdieu'cu anlamda yeni bir kültürel sermaye biçimi oluşturduğu ve mevcut toplumsal eşitsizlikleri yeniden ürettiği ortaya konmaktadır. İkinci boyutta Bernstein'ın pedagojik söylem çerçevesinden hareketle dijital teknolojilerin öğretmen otoritesini nasıl dönüştürdüğü ve dikkat ekonomisinin sınıf içi dinamiklere yansımaları tartışılmaktadır. Üçüncü boyutta ise dijital yerliler ile dijital göçmenler arasındaki kuşaklararası gerilimler ve aile katılımındaki dönüşümler analiz edilmektedir. Bulgular, dijital amnezinin bireysel bir sorunun ötesinde çok katmanlı ve yapısal bir olgu olduğuna işaret etmektedir. Bu doğrultuda çalışma; Freire'nin eleştirel pedagoji geleneğinden ilham alan dijital okuryazarlık programları, okul-toplum iş birliğiyle kurulacak dijital erişim merkezleri ve TPACK (Teknolojik Pedagojik Alan Bilgisi) çerçevesine dayalı kapsamlı öğretmen eğitimi reformu olmak üzere üç temel sosyo-pedagojik çözüm önerisi sunmaktadır.
İndirmeler
Referanslar
Apple, M. W. (2018). The struggle for democracy in education: Lessons from social realities. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315194684
Bernstein, B. (2000). Pedagogy, symbolic control and identity: Theory, research, critique (Rev. ed.). Rowman & Littlefield.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241-258). Greenwood Press.
Carr, N. (2020). The shallows: What the Internet is doing to our brains (2nd ed.). W. W. Norton & Company.
Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., & Salmerón, L. (2018). Don't throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23-38. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.003
Digital-Kompass. (2024). Jahresbericht 2024: Digital-Kompass Deutschland. Bundesministerium für Digitales und Verkehr.
Eurostat. (2024). Digital economy and society statistics: Digital skills of young people. European Commission.
France Services. (2024). Rapport d'activité 2024: Maisons France Services. Agence Nationale de la Cohésion des Territoires.
Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.
Fullan, M. (2025). The new meaning of educational change (6th ed.). Teachers College Press.
Giroux, H. A. (2020). On critical pedagogy (2nd ed.). Bloomsbury Academic.
Gleick, J. (2011). The information: A history, a theory, a flood. Vintage Books.
Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Trans.). University of Chicago Press.
Hargreaves, A., & O'Connor, M. T. (2024). Collaborative professionalism: When teaching together means learning for all. Corwin Press.
Hatfield, J. (2024). 72% of U.S. high school teachers say cellphone distraction is a major problem in the classroom. Pew Research Center. https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/06/12/72-percent-of-us-high-school-teachers-say-cellphone-distraction-is-a-major-problem-in-the-classroom/ Hobbs, R. (2024). Media literacy in action: Connecting theory and practice (2nd ed.). Guilford Press.
Kaspersky Lab. (2015). The rise and impact of digital amnesia [White paper]. Kaspersky Lab.
Kanbay, Y., Babaoğlu, E., Yalçintürk, A. A., & Akçam, A. (2025). Digital amnesia: The erosion of memory. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar—Current Approaches in Psychiatry, 17(3), 544–553. https://doi.org/10.18863/pgy.1539145
Koehler, M. J., Mishra, P., & Cain, W. (2023). What is technological pedagogical content knowledge (TPACK)? Journal of Education, 193(3), 13-19. https://doi.org/10.1177/00220574231190711
Lewis, C., & Takahashi, A. (2023). Lesson study: A Japanese approach to improving mathematics teaching and learning. Routledge.
Linderoth, J. (2022). The attention economy in classrooms: How digital distractions reshape learning. Nordic Journal of Digital Literacy, 17(3), 156-172. https://doi.org/10.18261/njdl.17.3.3
Livingstone, S. (2024). The class: Living and learning in the digital age. New York University Press.
Livingstone, S., & Blum-Ross, A. (2022). Parenting for a digital future: How hopes and fears about technology shape children's lives. Oxford University Press.
Loh, K. K., & Kanai, R. (2016). How has the Internet reshaped human cognition? The Neuroscientist, 22(5), 506-520. https://doi.org/10.1177/1073858415595005
Mangen, A. (2022). Reading digital texts: Why deep reading matters. Journal of Literacy Research, 54(3), 267-286. https://doi.org/10.1177/1086296X221116580 Mark, G. (2023). Attention span: A groundbreaking way to restore balance, happiness and productivity. Hanover Square Press.
Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2023). Pandemi sonrası dijital eğitim raporu. MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı.
Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological pedagogical content knowledge: A framework for teacher knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017-1054. https://doi.org/10.1111/j.1467-9620.2006.00684.x
Musheshe, M., & Chrispo, M. (2025). A conceptual study of cognitive atrophy in Homo sapiens through a Darwinian analysis of overreliance on artificial intelligence. East African Journal of Interdisciplinary Studies, 8(2), 185–207. https://doi.org/10.37284/eajis.8.2.3463
OECD. (2023). Education at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e13bef63-en
Oleshko, V., & Gavrilova, E. (2021). Digital amnesia among Russian youth: Causes and consequences. Journal of Siberian Federal University: Humanities, 14(5), 678-689. https://doi.org/10.17516/1997-1370-0752
Prensky, M. (2010). Teaching digital natives: Partnering for real learning. Corwin Press.
Razi, A., & Namvarpour, M. (2026, Nisan). Teen overreliance on AI companion chatbots: Behavioral patterns and design implications. ACM CHI Conference on Human Factors in Computing Systems’nde sunulan bildiri. Drexel Üniversitesi ETHOS Laboratuvarı.
Sahlberg, P. (2021). Finnish lessons 3.0: What can the world learn from educational change in Finland? Teachers College Press.
Singh, P., Kumar, V., & Sharma, N. (2024). Smartphone dependency and digital amnesia among Indian youth: A demographic analysis. Asian Journal of Psychiatry, 89, Article 103789. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2023.103789
Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778. https://doi.org/10.1126/science.1207745
Swaminathan, S. (2020). Digital amnesia in higher education: A study of Indian university students. Journal of Humanities and Social Sciences Studies, 2(3), 23-31. https://doi.org/10.32996/jhsss.2020.2.3.3
Türkiye Eğitim Gönüllüleri Vakfı [TEGV]. (2020). COVID-19 dönemi TEGV çocukları uzaktan eğitim durum değerlendirme raporu. TEGV. https://tegv.org/dosyalar/covid-19-donemi-uzaktan-egitim-durum-degerlendirme-raporu.pdf
Turkle, S. (2015). Reclaiming conversation: The power of talk in a digital age. Penguin Press.
Twenge, J. M. (2023). Generations: The real differences between Gen Z, millennials, Gen X, boomers, and silents—and what they mean for America's future. Atria Books.
Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2024). Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması, 2024. TÜİK. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492
UNESCO. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education—A tool on whose terms? UNESCO Publishing. https://doi.org/10.54676/UZQV8501
van Deursen, A. J. A. M., & van Dijk, J. A. G. M. (2023). Digital skills and inequality in the platform economy. Information, Communication & Society, 26(8), 1567-1585. https://doi.org/10.1080/1369118X.2023.2174789
van Dijk, J. (2020). The digital divide. Polity Press.
Weinberger, D. (2019). Everyday chaos: Technology, complexity, and how we're thriving in a new world of possibility. Harvard Business Review Press.
Wolf, M. (2018). Reader, come home: The reading brain in a digital world. HarperCollins.
World Bank. (2016). World development report 2016: Digital dividends. World Bank Group. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-0428-0
Zhang, S., & Li, S. (2025). How short video addiction affects risk decision-making behavior in college students based on fNIRS technology. Frontiers in Human Neuroscience, 19, Article 1542271. https://doi.org/10.3389/fnhum.2025.1542271
World Bank. (2024). World development report 2024: The middle-income trap. World Bank Group. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-2017-4
Zhao, Y. (2024). Reimagining education: The international science and evidence based education assessment. UNESCO MGIEP.
İndir
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Kategoriler
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Uluslararası Öğrenen Toplum Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
