Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Öğrenciler İçin Fen Eğitimi Üzerine Sistematik Derleme Çalışması
DOI:
https://doi.org/10.64782/istlj.318195-124Anahtar Kelimeler:
Fen eğitimi- DEHB- Sistematik derleme- Özel eğitimÖne çıkanlar
- DEHB’li öğrencilerle ilgili fen eğitimi araştırmalarının sayısı sınırlı olmakla birli
- Türkiye’de yapılan çalışmalar daha çok öğretmenlerin bilgi, tutum ve sınıf içi uygula
- Uluslararası çalışmalar ise DEHB’li öğrencilerin akademik başarıları, bilişsel süreçl
- Öğretmen yeterlikleri, materyal eksikliği ve zaman yetersizliği, fen eğitiminde karşı
- DEHB’li öğrenciler için kapsayıcı, bireyselleştirilmiş ve etkileşim temelli öğretim y
Öz
Bu çalışmada, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan öğrenciler için fen bilimleri eğitimine ilişkin araştırmaların sistematik derleme yöntemiyle incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma PRISMA 2020 yönergesi doğrultusunda yürütülmüş; Google Scholar, ERIC, Web of Science, Scopus ve TR Dizin veri tabanlarında 2016-2024 yılları arasında yayımlanan çalışmalar taranmıştır. Boolean operatörleriyle yapılandırılan tarama sonucunda ulaşılan kayıtlar dâhil etme ve dışlama ölçütlerine göre değerlendirilmiş ve toplam 11 çalışma derlemeye dâhil edilmiştir. Çalışmalar; yıl, amaç, yöntem/desen, örneklem, veri toplama aracı, analiz yöntemi, öğrenme çıktıları, müdahale türü ve kanıt gücü açısından incelenmiştir. Bulgular, dâhil edilen çalışmaların öğretmen yeterliği ve kapsayıcı fen öğretimi, öğretim ortamı-program-materyal sınırlılıkları, akademik başarı ve yürütücü işlevler ile teknoloji destekli fen öğretimi olmak üzere dört temada toplandığını göstermiştir. İncelenen sınırlı çalışma havuzu kapsamında ulusal çalışmaların daha çok öğretmen görüşleri ve uygulama sorunlarına, uluslararası çalışmaların ise öğrenci çıktıları ve teknoloji destekli uygulamalara odaklandığı belirlenmiştir. Ancak bu farklılıklar genellenebilir ülke karşılaştırmaları olarak değil, mevcut çalışma havuzunda gözlenen sınırlı örüntüler olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada nicel etki büyüklüğü hesaplanmamış; bunun yerine çalışmaların kanıt gücü araştırma deseni, doğrudan öğrenci çıktısı ölçme durumu ve müdahale içeriği açısından değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, DEHB’li öğrenciler için fen öğrenmesini öğrenci, öğretim, bağlam, teknoloji/STEM ve öğrenme çıktıları düzeylerinde açıklayan bütünleşik bir kavramsal model önermektedir. Bu model, DEHB’li öğrencilerin fen eğitiminde yapılandırılmış, kapsayıcı, bireyselleştirilmiş ve kanıta dayalı öğretim uygulamalarına duyulan gereksinimi ortaya koymaktadır.
İndirmeler
Referanslar
Akgül, E. M., Mertoğlu, H., & Macaroğlu Akgül, E. (2022). Fen Bilgisi öğretmen adaylarının dikkat eksikliği ve hiperaktiviteye sahip öğrencilere yaklaşımlarında senaryo temelli öğretimin katkısı. Journal of Sustainable Educational Studies (JSES), 1(Ö1), 21-33.
Ardıç, Ü. A., Ercan, E. S. (2018). Nörogelişimsel bozukluklar. Ankara: Nobel Tıp Kitapevi.
Botsas, G., & Grouios, G. (2017). Computer assisted instruction of students with ADHD and academic performance: A brief review of studies conducted between 1993 and 2016, and comments. European Journal of Special Education Research, 2(6), 146-180.
Chen, B., Chen, J., Wang, M., Tsai, C. C., & Kirschner, P. A. (2026). The effects of integrated STEM education on K12 students’ achievements: A meta-analysis. Review of Educational Research, 96(2), 619-668.
Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage.
Çelik, Z. (2016). Madde kullanım bozukluğu, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu eş tanılı madde kullanım bozukluğu olgularının kognitif işlevler ve beyin görüntüleme açısından değerlendirilmesi. Uzmanlık Tezi, Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi.
Çınar, N. (2021). İyi bir sistematik derleme nasıl yazılmalı?. Online Turkish Journal of Health Sciences, 6(2), 310-314.
De Backer, L., Van Keer, H., Moerkerke, B., & Valcke, M. (2016). Examining evolutions in the adoption of metacognitive regulation in reciprocal peer tutoring groups. Metacognition and Learning, 11(2), 187-213.
Della Volpe, V. (2024). Scenario-Based Learning: An Inclusive Methodology. IOSR Journal of Research & Method in Education, 14(6), 1-5.
Dignam, C., & Taylor, D. (2024). Beyond the acronym: Entwining STEAM education, self-regulation, and mindfulness. Journal of STEAM Education, 7(2), 159-190.
Doğangün, B., & Yavuz, M. (2011). Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Türk Pediatri Arşivi, 46(11), 25-28.
DuPaul, G. J., & Stoner, G. (2014). ADHD in the schools: Assessment and intervention strategies. Guilford Publications.
Gökbulut, Ö. D. (2024). Etkili kaynaştırma uygulamalarında birlikte öğretim yaklaşımları: ilkokul öğretmenleri ile okul yöneticilerinin metaforik algıları. The Journal of Academic Social Science, (100), 212-227.
Gunnars, F. (2024). A systematic review of special educational interventions for student attention: Executive function and digital technology in primary school. Journal of Special Education Technology, 39(2), 264-276.
Gürbey, Z. B. (2021). Fen Bilgisi öğretmen adaylarının kaynaştırma öğrencilerine yaklaşımlarında senaryo temelli öğretimin katkısı. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Hacker, D. J., Kiuhara, S. A., & Levin, J. R. (2019). A metacognitive intervention for teaching fractions to students with or at-risk for learning disabilities in mathematics. ZDM, 51(4), 601-612.
Hastürk, D. G., & Bavlı, B. (2024). Fen bilimleri dersi kuvvet ve enerji ünitesi öğretiminde çoklu öğretim stratejileri ve sınıf dışı öğrenme ortamının kullanımı. Yildiz Journal of Educational Research, 9(2).
Hastürk, G. (2017). Teoriden pratiğe fen bilimleri öğretimi. Ankara: Pegem Akademi.
Hite, R., Childers, G., Jones, G., Corin, E., & Pereyra, M. (2021). Describing the experiences of students with ADHD learning science content with emerging technologies. Journal of Science Education for Students with Disabilities, 24(1), 12.
Holmes, W. (2020). Artificial intelligence in education. In Encyclopedia of education and information technologies (pp. 88-103). Cham: Springer International Publishing.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
İnce, G., & Yıldırım, N. (2024). Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğunu İçeren İnterdisipliner Eğitim Programının Öğretmenler ve Akademisyenler Üzerine Etkisi. Yaşadıkça Eğitim, 38(3).
Karataş, Ç. (2023). Kaynaştırma eğitiminde web 2.0 destekli fen etkinliklerinin özel gereksinimli ve normal gelişim gösteren öğrencilere etkisinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Koçak, Ş. (2017). Sınıf yönetiminde, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların tanınması üzerine bibliyoterapik bir çalışma (Çalıkuşu örneği). Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 5(13), 151-192.
Kofler, M. J., Soto, E. F., Singh, L. J., Harmon, S. L., Jaisle, E. M., Smith, J. N., ... & Musser, E. D. (2024). Executive function deficits in attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Nature Reviews Psychology, 3(10), 701-719.
Lawrence, V., Houghton, S., Tannock, R., Douglas, G., Durkin, K., & Whiting, K. (2002). ADHD outside the laboratory: Boys’ executive function performance on tasks in videogame play and on a visit to the zoo. Journal of Abnormal Child Psychology, 30(5), 447-462.
Le Cunff, A. L., Giampietro, V., & Dommett, E. (2024). Neurodiversity and cognitive load in online learning: A systematic review with narrative synthesis. Educational Research Review, 43, 100604.
Makransky, G., & Petersen, G. B. (2019). Investigating the process of learning with desktop virtual reality: A structural equation modeling approach. Computers & Education, 134, 15-30.
Mastropieri, M. A., & Scruggs, T. E. (2000). The inclusive classroom: Strategies for effective instruction. Pearson.
MEB, (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Fen bilimleri dersi öğretim programı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
Mertoğlu, H., Akgül, E. M., & Usta, Z. B. G. (2022). Fen bilgisi öğretmen adaylarının dikkat eksikliği ve hiperaktiviteye sahip öğrencilere yaklaşımlarında senaryo temelli öğretimin katkısı. Journal of Sustainable Education Studies, (Özel Sayı (Ö1)), 21-33.
Moore, A., Daniel, K. L., & Thomas, A. K. (2016). Engaging Students in Science through a Nature Hike: A Case of Two Students with ADHD. American Journal of Undergraduate Research, 13(2).
Moritz, S., Klein, J. P., Lysaker, P. H., & Mehl, S. (2019). Metacognitive and cognitive-behavioral interventions for psychosis: new developments. Dialogues in clinical neuroscience, 21(3), 309-317.
OECD, (2019). Organization for economic cooperation and development. (OECD): Paris, France.
Orhan, B. E., Uzunçayır, D., & İlhan, L. (2021). Kaynaştırma eğitimi sürecinde beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin karşılaştıkları sorunlara ilişkin görüş ve önerileri. Aksaray University Journal of Sport and Health Researches, 2(1), 28-49.
Ozoji, B. E., Mbah, O. E., Imo, G. C., Bahago, B. A., & Odigiri, A. (2020). Relatıonshıp between attentıon defıcıt dısorder and basıc scıence and technology achıevement of junıor secondary one students ın bassa, Nıgerıa. Journal Of The Nigerian Academy Of Education, 15(1).
Özbay, A., & Kayhan, Z. (2024). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) nedenleri ve tedavi yöntemleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(89), 394-406.
Özmen, S. K., & Özmen, S. K. (2010). Okulda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB). Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 1-10.
Rakap, S., Gülboy, H. D., & Gülboy, E. (2023). Özel gereksinimli öğrencilere fen bilimleri öğretimi: Gri literatürün sistematik derlemesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 6(1), 242-264.
Savcı, U., Tufan, A. E., Öztürk, Y., & Cansız, M. A. (2019). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanılı çocuk ve ergenlerde yürütücü işlev sorunları ve tedavisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 11(2), 223-238.
Shaaban, S. S. A., & Shaat, M. A. (2022). A Scenario-Based Learning Approach for Enhancing Al-Azhar University-Gaza Student-Teachers’ TEFL Practices in Inclusive Education Classes. Journal of Language Teaching and Research, 13(4), 740-748.
Sucuoğlu, B., & Kargın, T. (2008). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları: yaklaşımlar, yöntemler, teknikler. Morpa: İstanbul.
Tan, Z., Liu, Z., & Gong, S. (2023). Potential attempt to treat attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD) children with engineering education games. In International Conference on Human-Computer Interaction (pp. 166-184). Cham: Springer Nature Switzerland.
Taneri, P. O. (2019). Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanısı Almış Öğrenciler ile Eğitim Öğretim. In Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Ruh Sağlığı Çalışanları, Alan Uzmanları, Öğrenciler ve Aileler İçin Kuramdan Uygulamaya. Nobel Akademik Yayıncılık.
Yıldırım Demirdöğen, E. (2019). Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan bireyler ve sağlıklı kontroller arasında yürütücü işlevlerin göz takibi ile karşılaştırılması. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi.
Yıldırım, A., & Simsek, H. (1999). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
Zheng, H., Dong, Y., Sun, Y., Yang, J., Yuan, C., Wang, J., & Dong, W. (2021). Effectiveness of metacognitive regulation intervention on attention-deficit–hyperactivity disorder students’ scientific ability and motivation. Frontiers in Psychology, 12, 747961.
İndir
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Kategoriler
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Uluslararası Öğrenen Toplum Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
